Veiligheid wordt nog te vaak gelijkgesteld aan militaire slagkracht. Maar de lessen uit Oekraïne, Finland en andere conflictgebieden laten zien dat duurzame veiligheid begint bij maatschappelijke weerbaarheid, gendergelijkheid en een sterk maatschappelijk middenveld. Maatschappelijke organisaties vormden de ruggengraat van maatschappelijke weerbaarheid doordat zij vertrouwen opbouwen, gemeenschappen ondersteunen en in crisissituaties taken overnemen waar overheden tekortschieten, zoals zichtbaar in onder meer Oekraïne waar vrouwenorganisaties een sleutelrol spelen in psycho-sociale hulpverlening, sociale cohesie, defensie en wederopbouw. Deze rol sluit direct aan bij de kern van de Women, Peace and Security (WPS) agenda en nationale actieplannen zoals NAP 1325, die inzetten op betekenisvolle participatie van vrouwen, bescherming tegen gendergerelateerd geweld en genderinclusieve wederopbouw, juist omdat onderzoek en praktijk laten zien dat de samenlevingen weerbaarder en vredesprocessen duurzamer zijn wanneer vrouwen en hun organisatties centraal staan.
De eerste Haagse editie van de Next Gen Security Conference markeerde een belangrijke stap. Met sprekers uit politiek, wetenschap, leger, bedrijfsleven en ngo's heeft Nederland
een eigen platform waar nieuwe generaties, beleidsmakers en experts
samen nadenken over de toekomst van veiligheid. Dat is niet alleen
welkom, het is noodzakelijk. Want één ding werd tijdens deze conferentie
pijnlijk duidelijk: het klassieke veiligheidsdenken schiet tekort. Vooral op een moment dat oorlogen woeden en de geopolitieke verhoudingen nog verder aan het verschuiven zijn. Dat betekent dat veiligheid niet alleen gaat over drones en tanks of technologie, maar ook over rechtsorde, duurzame vrede en menselijke veiligheid, zoals de minister-president Jetten terecht prioriteerde in zijn openingsspeech.
Volgens Anne van Zoest van de Atlantische Commissie is het niet genoeg als alleen de NAVO zelf jaarlijks bijeenkomt:
Je moet breder kijken dan alleen regeringstoppen en formele bijeenkomsten. De sprekers uit de maatschappelijke ring, van de ngo's tot universiteiten en denktanks, zijn nodig om het debat over veiligheid een zetje te geven”.
Maatschappelijke weerbaarheid
Een belangrijke boodschap van de conferentie, onder andere benadrukt door de minister-president Jetten, staatssecretaris Boswijk en de Finse oud-president Niinistö, is dat veiligheid breder moet worden begrepen dan alleen militaire slagkracht en inzet. Veiligheid moet zowel bescherming bieden tegen externe dreigingen, als bijdragen aan interne stabiliteit en gedeelde waarden.
Het succes van o.a. Finland en Oekraïne om zich te mobiliseren tegen een veel grotere tegenstander - Rusland -is mede te danken aan de inzet van vrouwenorganisaties. Vrouwen spelen een centrale rol in de nationale weerbaarheid -niet alleen in humanitaire, logistieke en juridische functies- maar ook als militairen aan het front en in ondersteunende gevechtseenheden en dragen substantieel bij aan defensie, bescherming van burgers en documentatie van o.a. conflictgerelateerd sexueel geweld en oorlogsmisdaden.
De lessen uit Oekraïne zijn hierin cruciaal. Oekraïne heeft nationaal belangrijke stappen gezet in wetgeving en institutionele verankering van VN‑Resolutie 1325, en versterkte mechanismen tegen geweld tegen vrouwen. Voor Oekraïne is gendergelijkheid geen bijzaak, maar een randvoorwaarde voor duurzame vrede, rechtvaardig herstel en Europese veiligheid.
Maatschappelijke weerbaarheid is geen abstract begrip, maar een concreet model: menselijke veiligheid wordt gedragen door samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, burgers en maatschappelijk middenveld. De dreiging waarmee we worden geconfronteerd is niet alleen militair, maar een uitdaging voor de maatschappij, kernwaarden van Nederland en het NAVO-Bondgenootschap. Veiligheid vereist daarom ook voortdurende diplomatieke betrokkenheid om escalatie van oorlog te voorkomen, evenals duurzame investeringen in maatschappelijke veerkracht, inclusief het maatschappelijk middenveld thuis en internationaal.
Zoals staatssecretaris Boswijk benadrukte:
"Moderne
oorlog begint niet meer aan de grens, maar in onze samenleving: online,
in energievoorziening, infrastructuur en onze gemeenschappen”.
Deze integrale benadering is essentieel, juist in een tijd waarin een te enge, gemilitariseerde veiligheidsopvatting dominant blijft.
Vrouwen, vrede en veiligheid
Uit onderzoek blijkt dat landen met een kleinere genderkloof minder vatbaar zijn voor oorlog en crisis, en duurzame vrede er beter standhoudt. Er is een directe relatie tussen onderdrukking van vrouwen en LHBTQI+ personen en de mate van maatschappelijke instabiliteit. Hoe kleiner de kloof tussen vrouwen en mannen, hoe kleiner de kans dat een land in gewelddadig conflict belandt, of in conflict komt met andere landen.
Onderzoek laat zien dat gendergelijkheid niet alleen een kwestie van mensenrechten is, maar ook van veiligheid en stabiliteit:
UN Women analyses tonen bovendien aan dat stijgende defensie-uitgaven, wereldwijd inmiddels boven de 2,7 biljoen dollar per jaar, structureel ten koste gaan van investeringen in zorg, preventie en gendergelijkheid, terwijl juist deze cruciaal zijn voor maatschappelijke weerbaarheid en stabiliteit. Deze verschuiving vergroot sociaaleconomische ongelijkheden en ondermijnt het vertrouwen in overheden, dat polarisatie en de verspreiding van desinformatie versterkt en daarmee de democratische weerbaarheid verzwakt.
Als we deze lessen serieus nemen, moeten we erkennen dat het maatschappelijk middenveld, specifiek vrouwenrechtenorganisaties, geen ‘aanvulling’ zijn op veiligheidsbeleid, of onzichtbaar op veiligheidsconferenties, maar een fundament ervan. Toch blijft hun rol in veiligheidsbeleid vaak onderbelicht, ook in de Haagse Next Gen conferentie. Het is daarom essentieel dat het maatschappelijk middenveld structureel onderdeel wordt van veiligheidsarchitecturen, nationaal, Europees en multilateraal.
Het doorbreken van gemilitariseerde en uitsluitende veiligheidslogica’s vraagt om een mensgerichte, genderresponsieve benadering van veiligheid, waarin participatie, preventie, bescherming en vrouwelijk leiderschap integraal met elkaar worden verbonden. Dit omvat het versterken van vrouwen als volwaardige actoren in besluitvorming; het inzetten van gender en contextspecifieke conflictanalyses, inclusief aandacht voor gendergerelateerde desinformatie en hybride dreigingen. Veiligheid kan niet alleen door tanks en raketten worden gegarandeerd.
Veiligheid opnieuw definiëren: menselijke veiligheid als uitgangspunt
Voor Nederland en Europa ligt hier een duidelijke opdracht dat menselijke veiligheid alleen kan werken, als het geworteld is in samenlevingen zelf. De kracht van de Haagse Next Gen conferentte zit niet alleen in het samenbrengen van de nieuwe generatie maar in het openbreken van het veiligheidsdenken zelf. Dat betekent ook het maatschappelijk middenveld, waaronder vrouwenrechtenorganisaties, op het podium staan om hun ervaringen en expertise te delen om zo nieuwe allianties te creëren en het veiligheidsdenken te verbreden Het is tijd dat we het maatschappelijk perspectief niet langer als ‘aanvulling’ zien, maar als vertrekpunt. Dat we de stemmen van maatschappelijke organisaties, vrouwenrechtenactivisten en lokale gemeenschappen centraal stellen in een integraal veiligheidsbeleid, nationaal én internationaal.
Volgend jaar zijn we graag bij de Haagse veiligheidsconferentie. Niet alleen om deel te nemen als toeschouwer, maar om als WO=MEN, Dutch Gender Platform actief bij te dragen en de definitie van veiligheid actief te verbreden en te verdiepen. Want zoals ook scherp wordt gesteld door de staatssecretaris van Defensie: ‘If we fight the next war like we fought the last one, we will lose.’
De vraag is niet óf we het anders moeten doen, maar of we de moed hebben om die omslag nu echt te maken.
